पाथीभरा-ओलाङचुङगोला-टिप्ताला पर्यटन प्रवर्द्धन अभियान

  १. प्रस्तावना

नेपालको पूर्वी हिमाली भूभाग प्राकृतिक सम्पदा, धार्मिक आस्था, जैविक विविधता, सांस्कृतिक सम्पदा तथा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक सम्भावनाको अनुपम संगमस्थल हो। विश्वको तेस्रो अग्लो हिमाल कञ्चनजङ्घाको काखमा अवस्थित ताप्लेजुङ जिल्ला केवल हिमाल र प्राकृतिक सौन्दर्यको जिल्ला मात्र नभई नेपालको धार्मिक पर्यटन, साहसिक पर्यटन, जैविक विविधता संरक्षण तथा उत्तर–दक्षिण व्यापारिक सम्भावनाको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा परिचित छ।

यद्यपि प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदाले सम्पन्न भए पनि यस क्षेत्रका धेरै सम्भावनाहरू अझै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पर्याप्त रूपमा उजागर हुन सकेका छैनन्। यही यथार्थलाई मध्यनजर गर्दै ताप्लेजुङ सरोकार केन्द्र, काठमाडौंको आयोजना तथा कोशी प्रदेश सरकारको समन्वयमा “पाथीभरा– ओलाङचुङगोला–टिप्ताला पर्यटन प्रवर्द्धन अभियान-२०८३” सञ्चालन गरिएको थियो।

यो अभियान केवल पर्यटन भ्रमण मात्र थिएन। यो पूर्वी नेपालको धार्मिक पर्यटन, हिमाली सभ्यता, सीमा क्षेत्रको अवस्था, पूर्वाधार विकास, जलविद्युत् सम्भावना, पर्यटन व्यवस्थापन, वातावरण संरक्षण तथा नेपाल- चीन व्यापारिक सम्बन्धका सम्भावना बारे प्रत्यक्ष अध्ययन गर्ने अनुसन्धानात्मक यात्रा थियो।

२०८३ साल जेठ ६ गते देखि १५ गते सम्म सञ्चालन भएको यस अभियानमा विभिन्न क्षेत्रका प्रतिनिधि, समाजसेवी, पर्यटनकर्मी, सञ्चारकर्मी तथा सरोकारवालाहरूको सहभागिता रहेको थियो। यात्राका क्रममा स्थानीय जनप्रतिनिधि, व्यवसायी, धार्मिक अगुवा, सुरक्षाकर्मी तथा सर्वसाधारणसँग अन्तरक्रिया गर्दै क्षेत्रीय विकासका सम्भावना र चुनौतीहरूको प्रत्यक्ष अध्ययन गरिएको थियो।

२. यात्राको मार्ग र समग्र रूपरेखा

पूर्वी नेपालको पहाडी तथा हिमाली भूभागलाई समेट्ने यस अभियानले निम्न मार्ग पार गरेको थियो—

काठमाडौं → धरान → बसन्तपुर → गुफापोखरी → साँघु → दोभान → फुङलिङ → पाथीभरा → सिँवा → तापेथोक → लेलेप → इलाडाँडा → ओलाङचुङगोला → मौवाटार → टिप्ताला भञ्ज्याङ → सिङ्जेमा क्षेत्र → फुङलिङ → तमोर करिडोर → धरान → काठमाडौं

यस यात्राले धार्मिक पर्यटन, हिमाली संस्कृति, संरक्षण क्षेत्र, सीमाक्षेत्र, जलविद्युत् आयोजना तथा रणनीतिक पूर्वाधार विकासका बहु आयामिक पक्षलाई समेटेको थियो।

३. काठमाडौँ देखि बसन्तपुर सम्म : पहाडसँग पहिलो भेट

२०८३ साल जेठ ६ गते बिहान काठमाडौंबाट प्रस्थान गर्दा टोलीमा उत्साह र जिज्ञासा दुवै थियो। बी.पी. राजमार्ग हुँदै सिन्धुली, धरान र धनकुटा पार गर्दै तेह्रथुमको बसन्तपुर पुग्दा नेपालको मध्यपहाडी भूगोलको अनुपम सौन्दर्य अवलोकन गर्ने अवसर प्राप्त भयो।

धरानमा ताप्लेजुङ–सुनसरी समाजका अध्यक्ष श्री बिपिन इवाराम, पूर्व अध्यक्षहरू तथा कार्यसमितिका सदस्यहरूले हार्दिक स्वागत तथा सफल यात्राको शुभकामना व्यक्त गर्नुभयो। यस आत्मीयताले यात्राको प्रारम्भलाई अझ अर्थपूर्ण बनायो।

राति बसन्तपुर स्थित याक होटलमा बास बसियो। हिमाली हावाले भरिएको बसन्तपुरको शान्त वातावरणले आगामी यात्राप्रति थप उत्सुकता जगाएको थियो।

४. गुफापोखरी र तिनजुरे–मिल्के–जलजले : गुराँसको राजधानी

जेठ ७ गते बिहान लालीगुराँस नगरपालिकाका जनप्रतिनिधिहरूको बिदाइ पछि यात्रा पुनः सुरु भयो।

त्यसपछि टोली तिनजुरे–मिल्के–जलजले (TMJ) क्षेत्रमा प्रवेश गर्यो। यो क्षेत्र नेपालकै सबैभन्दा ठूलो गुराँस संरक्षण क्षेत्रका रूपमा परिचित छ। विभिन्न प्रजातिका गुराँस, दुर्लभ वनस्पति तथा हिमाली जैविक विविधताले यस क्षेत्रलाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति पर्यटन गन्तव्य बन्ने आधार प्रदान गरेको छ।

स्थानीयवासीका अनुसार गुराँस फुल्ने मौसममा सम्पूर्ण पहाड रंगीन बगैंचामा परिणत हुन्छ। उचित प्रचार–प्रसार र पूर्वाधार विकास गर्न सके यो क्षेत्र नेपालकै प्रमुख प्रकृति पर्यटन केन्द्र बन्न सक्छ।

गुफापोखरी पुग्दा प्रकृतिले सजाएको अनुपम दृश्यले सबैलाई मन्त्रमुग्ध बनायो। धार्मिक तथा प्राकृतिक महत्व बोकेको यो पोखरी पूर्वी नेपालको महत्वपूर्ण पर्यटकीय सम्पदा हो।

मैवाखोला गाउँपालिकाका अध्यक्ष श्री बिजय वनेमज्यूले स्वागत गर्नुका साथै दिउँसोको भोजनको व्यवस्था गर्नु भएको थियो। उहाँको आत्मीय आतिथ्यता पछि टोलीले यात्रा पुनः अघि बढायो। राति करिब १० बजे फुङलिङ स्थित नाङ्लो होटल पुगेर भोजन पश्चात् विश्राम गरियो। फुङलिङ नगरपालिकाका मेयर अमिर मादेनले स्वागत गर्नु भएको थियो।

५. पाथीभरा : आस्था र अध्यात्मको शिखर

जेठ ८ गते यात्राको प्रमुख गन्तव्य पाथीभरा (मुक्कुमलुङ) थियो।

समुद्री सतहबाट करिब ३,७९४ मिटर उचाइमा अवस्थित पाथीभरा नेपालका प्रमुख शक्ति पीठहरू मध्ये एक हो। नेपाल, भारत तथा भुटान लगायतका क्षेत्रबाट हजारौं श्रद्धालुहरू यहाँ दर्शनका लागि आउने गर्दछन्।

तीर्थयात्रीहरूसँग गरिएको संवादले पाथीभरा केवल धार्मिक स्थल मात्र नभई भावनात्मक विश्वास र सांस्कृतिक पहिचानको केन्द्र रहेको स्पष्ट गर्यो।

यद्यपि मौसम प्रतिकूल भएकाले कञ्चनजङ्घा र कुम्भकर्ण हिमालको पूर्ण दृश्यावलोकन गर्न सकिएन। स्थानीयहरूका अनुसार मौसम खुलेको अवस्थामा यहाँबाट देखिने हिमाली दृश्य विश्व स्तरीय आकर्षण हो।

हाल निर्माणाधीन केवलकार परियोजनाले धार्मिक पर्यटनमा ठूलो वृद्धि ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ। तर पर्यटन विस्तारसँगै वातावरण संरक्षण, फोहोर व्यवस्थापन, पदमार्ग सुधार तथा पार्किङ व्यवस्थापनलाई समान प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

६. कञ्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्र हुँदै ओलाङचुङगोला

जेठ ९ गते देखि यात्राले नयाँ चुनौतीपूर्ण चरणमा प्रवेश गर्यो। फुङलिङबाट सिँवा, तापेथोक, लेलेप हुँदै कञ्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्र तर्फको यात्रा सुरु भयो।

यात्राका क्रममा तमोर इनर्जी (२८५ मेगावाट) आयोजनाको अवस्थाबारे जानकारी लिइयो। यस परियोजनाले भविष्यमा ऊर्जा उत्पादन तथा स्थानीय आर्थिक गतिविधिमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्ने सम्भावना देखिन्छ। त्यसपछि फक्तालुङ गाउंपालिकाका अध्यक्ष श्री राजन(मुक्ति) लिम्बूले तोपेथोकमा स्वागत गर्नु भयो।

रानी पुल बगेको अवस्था, हेल्लोक खोलामा वैकल्पिक मार्गको प्रयोग तथा स्काभेटरको सहायताले नदी पार गर्नु परेको अनुभवले हिमाली पूर्वाधार विकासका चुनौतीलाई प्रत्यक्ष रूपमा उजागर गर्यो।

कठिन परिस्थितिका बीच जलविद्युत् आयोजनाको सहयोगमा तमोर नदी पार गरी साँझ इलाडाँडा पुगियो। त्यहाँ बास बसेर भोजन पश्चात् विश्राम गरियो।

७. ओलाङचुङगोला : हिमाली सभ्यताको जीवित संग्रहालय

जेठ १० गते जोङिमबाट पैदल यात्रा गर्दै ओलाङचुङगोला पुग्दा टोलीले नेपालको एउटा फरक संसार अनुभव गर्यो।टोलीलाई फक्तालुङ गाउंपालिका ७ नं वडाका अध्यक्ष श्री क्षेतेन शेर्पाले गर्नु भयो।

समुद्री सतहबाट करिब ३,२०० मिटर उचाइमा रहेको यो बस्ती वालुङ समुदायको ऐतिहासिक बसोबास क्षेत्र हो। यहाँको वास्तुकला, भाषा, संस्कृति, धार्मिक परम्परा र जीवन शैलीले तिब्बती–हिमाली सभ्यताको जीवन्त रूप प्रस्तुत गर्दछ।

डिकी छोलिङ गुम्बा, नेसो पूजा, चेरेसी च्याप तथा स्थानीय धार्मिक संस्कारहरूले यस क्षेत्रलाई सांस्कृतिक पर्यटनको दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण बनाएका छन्।

यहाँका पुराना घर, ढुङ्गे गल्ली र सामुदायिक जीवनशैलीले ओलाङचुङगोलालाई खुला सांस्कृतिक संग्रहालयको अनुभूति गराउँछन्।

सोही साँझ ताप्लेजुङ सरोकार केन्द्र, काठमाडौंको कार्यसमिति बैठक ओलाङचुङगोलामा बसी विभिन्न महत्वपूर्ण निर्णयहरू गर्यो।

८. टिप्ताला भञ्ज्याङ : सीमा, सुरक्षा र व्यापारिक सम्भावना

जेठ ११ गते टोली नेपालको उत्तरी सीमा स्थित टिप्ताला भञ्ज्याङमा ट्र्याक्टरको सहायताले पुग्यो।

नेपाल–चीन सीमा स्तम्भ नं. ७९ को अवलोकन यात्राको महत्वपूर्ण उपलब्धि थियो। चीन तर्फको आधुनिक सडक सञ्जाल, भन्सार संरचना, सुरक्षा व्यवस्थापन तथा पूर्वाधार विकासले उल्लेखनीय प्रगति गरेको देखियो।

यसको विपरीत नेपालतर्फ आधारभूत पूर्वाधार अझै कमजोर अवस्थामा रहेको पाइयो।

टिप्ताला नाकालाई व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गर्न सके कोशी प्रदेश तथा समग्र पूर्वी नेपालको व्यापार, पर्यटन तथा रोजगारीमा महत्वपूर्ण योगदान पुग्न सक्ने देखिन्छ।

९. कठिन फिर्ती यात्रा : संघर्ष र सहकार्यको पाठ

जेठ १२ गतेको फिर्ती यात्रा सबै भन्दा चुनौतीपूर्ण रह्यो।

भारी वर्षा, बाढी, बगेका पुल, तीव्र बहाव भएका खोलाहरू तथा जोखिमपूर्ण मार्गका बीच स्थानीय समुदाय, चालक तथा टोलीका सदस्यहरूको सहकार्यले यात्रा सफल बनायो।

स्काभेटरको सहायताले नदी पार गर्नु परेको अनुभवले हिमाली क्षेत्रमा सुरक्षित पूर्वाधार निर्माणको आवश्यकता अझ स्पष्ट बनायो।

१०. जिल्ला स्तरीय अन्तरक्रिया : विकासको साझा बहस

जेठ १३ गते ताप्लेजुङ एफएमको सभाहलमा आयोजित अन्तरक्रियामा प्रमुख जिल्ला अधिकारी, सरकारी कार्यालयका प्रमुखहरू, राजनीतिक दलका प्रतिनिधिहरू, सञ्चारकर्मी तथा नागरिक समाजका प्रतिनिधिहरूको उल्लेखनीय सहभागिता रहेको थियो।

अन्तरक्रियामा मुख्य रूपमा पाथीभरा पर्यटन, तमोर करिडोर, टिप्ताला नाका, जलविद्युत् आयोजना, सडक पूर्वाधार तथा सीमा क्षेत्र विकासका विषयमा गम्भीर छलफल भयो।

उक्त कार्यक्रम ताप्लेजुङ एफएम, रेडियो तमोर र रेडियो काबेलीबाट प्रत्यक्ष प्रसारण गरिएको थियो।

११. विकासका सम्भावना

ताप्लेजुङ जिल्लामा निम्न क्षेत्रहरूमा व्यापक सम्भावना देखिन्छ—

• धार्मिक पर्यटन

• हिमाली तथा साहसिक पर्यटन

• सांस्कृतिक पर्यटन

• सीमापार व्यापार

• जलविद्युत् उत्पादन

• जडीबुटी तथा कृषि विकास

• कञ्चनजङ्घा क्षेत्र संरक्षण पर्यटन

• उत्तर–दक्षिण आर्थिक करिडोर

विशेष गरी तमोर करिडोर र टिप्ताला नाका सञ्चालनले जिल्लाको आर्थिक रूपान्तरणमा ऐतिहासिक योगदान दिन सक्छ।

१२. वातावरणीय चुनौती

पर्यटन विस्तारसँगै वातावरणीय चुनौतीहरू पनि बढिरहेका छन्।

मुख्य चुनौतीहरू—

• प्लास्टिक प्रदूषण

• अव्यवस्थित फोहोर व्यवस्थापन

• जलवायु परिवर्तनको प्रभाव

• संरक्षण क्षेत्रभित्र बढ्दो मानव दबाब

यसका लागि “आफ्नो फोहोर आफैं व्यवस्थापन” अभियानलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न आवश्यक देखिन्छ।

१३. नीतिगत सुझाव

१. तमोर करिडोर सडकलाई नेपाल सरकारको गौरवको आयोजनाका रूपमा समावेश गरी तीव्र गतिमा निर्माण गरिनुपर्छ।

२. तमोर नदीका महत्वपूर्ण स्थानहरूमा स्थायी पुल तथा बेली ब्रिज निर्माण गरिनुपर्छ।

३.बसन्तपुर–गुफापोखरी–साँघु–दोभान-बानन्दे सडकलाई कोशी प्रदेश सरकारको गौरवको आयोजनाका रूपमा समावेश गरी स्तरोन्नति गरिनु पर्छ।

४. टिप्ताला नाकालाई नियमित व्यापारिक नाकाका रूपमा सञ्चालन गरिनुपर्छ।

५. पर्यटन पूर्वाधार विकासका लागि विशेष कार्यक्रम सञ्चालन गरिनु पर्छ।

६. हिमाली संस्कृति संरक्षणका लागि विशेष कोष स्थापना गरिनुपर्छ।

७. कञ्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्रको दिगो व्यवस्थापन गरिनु पर्छ।

८. स्थानीय युवालाई पर्यटन तथा आतिथ्य क्षेत्रसम्बन्धी सीपमूलक तालिम प्रदान गरिनु पर्छ।

९. जलविद्युत् आयोजना र स्थानीय विकास बीच समन्वित नीति लागू गरिनु पर्छ।

१०. जनप्रतिनिधिहरूलाई राजनितिक दलहरूले बिकाशमा अबरोध हैन सहयोगीको भूमिका निर्वाह गर्ने वाताबरण बनाउनु पर्छ।

१४. निष्कर्ष

पाथीभरा–ओलाङचुङगोला–टिप्ताला पर्यटन प्रवर्द्धन अभियान केवल एउटा भ्रमण कार्यक्रम थिएन। यो नेपालको पूर्वी हिमाली क्षेत्रको भूगोल, संस्कृति, धर्म, पर्यटन, विकास, सीमा सुरक्षा तथा राष्ट्रिय सम्भावनाको प्रत्यक्ष अध्ययन गर्ने ऐतिहासिक अवसर थियो।

यस यात्राले स्पष्ट रूपमा देखाएको छ कि ताप्लेजुङ धार्मिक पर्यटनको केन्द्र मात्र होइन; यो नेपालको भविष्यको हिमाली पर्यटन, जलविद्युत् विकास, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, सांस्कृतिक संरक्षण तथा क्षेत्रीय समृद्धिको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्ने क्षमता भएको जिल्ला हो।

उचित नीति, प्रभावकारी पूर्वाधार, वातावरणीय सन्तुलन तथा राज्य, निजी क्षेत्र र स्थानीय समुदाय बीचको सहकार्य सुनिश्चित गर्न सकिएमा पाथीभरा–ओलाङचुङगोला– टिप्ताला क्षेत्र निकट भविष्यमा नेपालको प्रमुख पर्यटन तथा व्यापारिक करिडोरका रूपमा स्थापित हुन सक्ने प्रबल सम्भावना रहेको छ।

(लेखक ताप्लेजुङ सरोकार केन्द्र, काठमाडौँ अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।)